पहाड छोडेर सहर झर्ने सपना : हामीले के पायौं, के गुमायौं ?

आजको समयमा एउटा अनौठो दौड चलिरहेको छ। धेरै मानिसको सपना एउटै छ—गाउँ छोड्ने, पहाड छोड्ने र सहर बस्ने। विशेष गरी पहाडमा जन्मेका युवाहरूलाई लाग्छ, गाउँमा बस्नु भनेको जीवनलाई सीमित बनाउनु हो। बिहान उठेर गाईबस्तु चराउनु, खेतबारी गर्नु, उकालो-ओरालो हिँड्नु, आफ्नै बारीमा उम्रिएको अन्न खानु, अनि त्यहीँ जिन्दगी बिताउनु। उनीहरूलाई लाग्छ, "जीवन त सहरमा छ, सुविधा त सहरमा छ, अवसर त सहरमा छ।"

तर यो सोच कहाँबाट आयो?

यसको सबैभन्दा ठूलो कारण हो इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जाल।

आज हाम्रो गाउँमा अस्पताल नपुगेको हुन सक्छ, राम्रो सडक नपुगेको हुन सक्छ, गुणस्तरीय विद्यालय नपुगेको हुन सक्छ। तर मोबाइल नेटवर्क र इन्टरनेट भने धेरै ठाउँमा सबैभन्दा पहिले पुग्यो। यही इन्टरनेटले संसार देखायो, तर त्यो संसारको एउटा सानो, सजाइएको, चम्किलो भाग मात्र देखायो।

हामी फेसबुक, इन्स्टाग्राम, टिकटोक र युट्युब खोल्छौं। त्यहाँ सहरका अग्ला भवन देखिन्छन्। महँगा गाडी देखिन्छन्। कफी सपमा बसेर हाँसिरहेका युवायुवती देखिन्छन्। विदेशी ब्रान्डका कपडा, महँगा मोबाइल, विलासी घर, रङ्गीन रातहरू, रमाइला पार्टीहरू देखिन्छन्। हेर्दा लाग्छ—यही नै जीवन हो।

तर हामीले एउटा कुरा बिर्सन्छौं।

सामाजिक सञ्जालले वास्तविक जीवन होइन, देखाउन चाहेको जीवन मात्र देखाउँछ।

क्यामेराको अगाडि मुस्कुराउने मानिस क्यामेरा बन्द भएपछि कति रोएको हुन्छ, त्यो भिडियोमा कहिल्यै देखिँदैन। महँगो गाडीको फोटो हाल्ने मानिसले त्यो गाडीको किस्ता तिर्न कति रात निदाएको छैन, त्यो कसैले देख्दैन। विलासी घरको भिडियो बनाउने परिवारभित्र कति तनाव छ, त्यो पनि सामाजिक सञ्जालले देखाउँदैन।

त्यसैले गाउँको सोझो मानिसले देख्ने सपना धेरै पटक वास्तविकताभन्दा फरक हुन्छ।

गाउँको दुःख सबैलाई देखिन्छ, गाउँको सुख कमैले देख्छ।

हो, गाउँमा दुःख छन्।

सडक सबै ठाउँमा छैन।

अस्पताल टाढा छ।

रोजगारको अवसर कम छ।

उकालो-ओरालो हिँड्नुपर्छ।

कहिलेकाहीँ बिजुली जान्छ।

कहिलेकाहीँ इन्टरनेट चल्दैन।

तर यिनै दुःखबीच गाउँमा एउटा यस्तो सम्पत्ति छ, जसको मूल्य पैसाले कहिल्यै तिर्न सकिँदैन।

त्यो हो—मानिस।

गाउँमा यदि कसैलाई सामान्य चोट लाग्यो भने पनि छिमेकी ढोकामा आइपुग्छ।

"के भयो?"

"औषधि चाहियो?"

"डाक्टर कहाँ लैजाने?"

भन्दै सबै साथ दिन तयार हुन्छन्।

घरमा पाहुना आयो भने छिमेकीले आफ्नै घरको दूध, दही, तरकारी, चामल, घ्यू लिएर आउँछन्।

कसैको घरमा विवाह छ भने त्यो एउटा परिवारको कार्यक्रम हुँदैन, पूरै गाउँको उत्सव हुन्छ।

कसैको घरमा मृत्यु भयो भने त्यो एउटा परिवारको पीडा मात्र हुँदैन, सिंगो गाउँ रोइरहेको हुन्छ।

यही हो गाउँ।

सहरमा सुविधा धेरै छन्, तर समय छैन।

सहरमा अस्पताल छन्।

विद्यालय छन्।

विश्वविद्यालय छन्।

ठूला कम्पनी छन्।

व्यापार छ।

रोजगार छ।

तर एउटा कुरा छैन।

मानिससँग मानिसका लागि समय छैन।

छिमेकीको नाम थाहा नपाई वर्षौं एउटै फ्ल्याटमा बस्ने मानिसहरू पनि भेटिन्छन्।

सामुन्नेको घरमा को बस्छ?

कतिजना परिवार छन्?

उनीहरूलाई कुनै समस्या छ?

धेरैलाई थाहा हुँदैन।

कसैले बिरामी भएर रातभरि कराए पनि कहिलेकाहीँ कसैले ढोका ढकढक्याउँदैन।

किनभने सहरले सबैलाई व्यस्त बनाएको छ।

पैसाले सुविधा किन्छ, अपनत्व होइन।

सहरमा धेरै मानिसहरूलाई लाग्छ—

"पैसा छ भने सबै कुरा पाइन्छ।"

तर के साँच्चै सबै कुरा पाइन्छ?

पैसाले महँगो ओछ्यान किन्न सकिन्छ,

तर निद्रा किन्न सकिँदैन।

पैसाले औषधि किन्न सकिन्छ,

तर स्वास्थ्य किन्न सकिँदैन।

पैसाले ठूलो घर बनाउन सकिन्छ,

तर त्यो घरलाई "घर" बनाउने मायालु परिवार किन्न सकिँदैन।

पैसाले सयौं साथी बनाएको जस्तो देखाउन सकिन्छ,

तर दुःखको बेला काँध दिने एउटा साँचो साथी किन्न सकिँदैन।

सहरले मानिसलाई स्वार्थी बनायो कि परिस्थितिले?

म सबै सहरका मानिस नराम्रा छन् भन्न खोजेको होइन।

सहरमा पनि असाध्यै राम्रा मानिस छन्।

तर त्यहाँको जीवनशैली यस्तो छ कि मानिस बिस्तारै आफूभित्र मात्र सीमित हुन थाल्छ।

बिहान काम।

साँझ ट्राफिक।

राति थकाइ।

फेरि भोलि त्यही दौड।

यही चक्रले मानिसलाई सम्बन्धभन्दा जिम्मेवारी ठूलो लाग्न थाल्छ।

हामीले खाने खाना पनि बदलियो।

हाम्रा बाजे-बराजुहरू खेतमा उब्जिएको अन्न खान्थे।

ताजा दूध पिउँथे।

आफ्नै बारीको साग खान्थे।

रसायन थिएन।

मिसावट थिएन।

आज एउटा किसानले पालेको भैंसीको दूध दसवटा घरमा पुग्नुपर्ने अवस्था छ।

धेरै ठाउँमा दूधभन्दा पानी बढी मिसिन्छ।

तर शहरमा बस्ने धनाढ्य मानिसलाई कहिलेकाहीँ साँचो दूधको स्वाद कस्तो हुन्छ भन्ने पनि थाहा हुँदैन।

फलफूल चम्किला छन्,

तर स्वाद हराउँदै गएको छ।

तरकारी ठूलो छ,

तर गन्ध छैन।

खाना धेरै छ,

तर पोषण घट्दै गएको छ।

हुन पनि भनिन्छ—

"जस्तो अन्न, उस्तै मन।"

सायद हाम्रो व्यवहार परिवर्तन हुनुमा हाम्रो खानपानको पनि केही भूमिका होला।

पहाडले कहिल्यै अभिनय गर्दैन।

मलाई पहाड किन मन पर्छ?

किनभने पहाडले आफूलाई सजाएर देखाउन जान्दैन।

पहाड जस्तो छ, त्यस्तै देखिन्छ।

नक्कलीपन छैन।

ढोंग छैन।

स्वार्थ छैन।

बिहानको चिसो हावा,

चराचुरुङ्गीको आवाज,

झरनाको संगीत,

वनको सुगन्ध,

माटोको गन्ध,

ढुङ्गामा उम्रिएको काई,

बारीमा पाकेको मकै,

आँगनको तुलसी,

गोठको गाई...

यी सबै कुनै कृत्रिम सजावट होइनन्।

यी जीवन हुन्।

जन्मभूमिसँगको सम्बन्ध कहिल्यै टुट्दैन।

मैले लगभग बीस वर्षअघि आफ्नो गाउँ छोडेँ।

रोजगारीका लागि।

भविष्यका लागि।

सपनाका लागि।

त्यसपछि धेरै ठाउँ पुगेँ।

धेरै मानिस भेटेँ।

धेरै अनुभव बटुलेँ।

तर आज पनि जब गाउँ सम्झिन्छु, मन किन यति धेरै भरिन्छ?

किन आज पनि त्यही खोला याद आउँछ?

किन त्यही बाटो याद आउँछ जहाँ नाङ्गो खुट्टा दौडिन्थ्यो?

किन त्यो विद्यालय याद आउँछ जहाँ पहिलो अक्षर सिकेको थिएँ?

किन त्यो चौतारी याद आउँछ जहाँ साथीहरूसँग घण्टौं बित्थ्यो?

किन त्यो माटो अझै आफ्नै जस्तो लाग्छ?

किनकि जन्मभूमिसँगको सम्बन्ध कहिल्यै समाप्त हुँदैन।

मेरा हजुरबुबाको एउटा कुरा आज पनि सम्झिन्छु।

उहाँ भन्नुहुन्थ्यो—

"आजभन्दा पचास वर्षअघि धेरै मानिस सहर छोडेर फेरि गाउँ फर्किएका थिए।"

त्यतिबेला पनि मानिसले महसुस गरेका रहेछन्—

धनभन्दा मन ठूलो हुन्छ।

सुविधाभन्दा सम्बन्ध ठूलो हुन्छ।

मलाई लाग्छ इतिहास फेरि दोहोरिन सक्छ।

सायद आज होइन।

भोलि होइन।

तर कुनै दिन अवश्य।

जब मानिसहरू थाक्नेछन्।

जब उनीहरू कृत्रिम जीवनबाट दिक्क हुनेछन्।

जब उनीहरू आफ्ना बालबालिकालाई खुला आकाश देखाउन चाहनेछन्।

जब उनीहरू शुद्ध हावा खोज्नेछन्।

जब उनीहरू वास्तविक सम्बन्ध खोज्नेछन्।

त्यो दिन फेरि गाउँ सम्झिनेछन्।

फेरि पहाड सम्झिनेछन्।

अन्तिम कुरा

म सहरको विरोध गरिरहेको छैन।

सहर चाहिन्छ।

विकास चाहिन्छ।

शिक्षा चाहिन्छ।

अस्पताल चाहिन्छ।

रोजगार चाहिन्छ।

तर विकासको नाममा आफ्नो पहिचान गुमाउनु हुँदैन।

हामीले गाउँ छोड्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ, तर गाउँलाई मनबाट कहिल्यै हटाउनु हुँदैन।

किनकि सहरले हामीलाई कमाउन सिकाउँछ।

तर गाउँले हामीलाई बाँच्न सिकाउँछ।

सहरले प्रतिस्पर्धा सिकाउँछ।

गाउँले सहकार्य सिकाउँछ।

सहरले सफल हुन सिकाउँछ।

गाउँले सुखी हुन सिकाउँछ।

अन्ततः मानिस जीवनभर एउटा घर खोजिरहन्छ। तर उमेर ढल्कँदै जाँदा उसले महसुस गर्छ—उसले खोजिरहेको घर त धेरै पहिलेदेखि नै थियो। त्यो थियो आफ्नै जन्मिएको गाउँ, आफ्नै पहाड, आफ्नै माटो।

सायद यही कारण हो, जीवनको अन्तिम यात्रामा धेरैको इच्छा एउटै हुन्छ—एकपटक फेरि आफ्नै गाउँ फर्किन पाए हुन्थ्यो।

किनकि पहाडले कहिल्यै हामीलाई बिर्सँदैन। हामी जति टाढा गए पनि, त्यही पहाड, त्यही माटो, त्यही हावा र त्यही सम्झनाहरूले सधैं एउटै कुरा भनिरहेका हुन्छन्—

"तिमी जहाँ पुगे पनि, तिम्रो पहिलो घर यही हो।"